Niska inflacja i niskie bezrobocie jednocześnie - czy to możliwe? Przez dekady ekonomiści wierzyli, że rządy stoją przed bolesnym wyborem: można zwalczyć jedno z tych zjawisk tylko kosztem nasilenia drugiego. Krzywa Phillipsa, jedna z najbardziej wpływowych, a zarazem najczęściej obalanych koncepcji makroekonomii, opisuje właśnie ten domniemany kompromis.
Odkrycie Williama Phillipsa - empiryczna korelacja z Wielkiej Brytanii
Nowozelandzki ekonomista William Phillips opublikował w 1958 roku artykuł analizujący brytyjskie dane płacowe i wskaźniki bezrobocia z lat 1861-1957. Odkrył silną odwrotną korelację: gdy bezrobocie spadało, tempo wzrostu płac nominalnych przyspieszało, i odwrotnie. Intuicja była prosta - przy niskim bezrobociu pracodawcy konkurują o coraz mniejszą liczbę dostępnych pracowników, więc muszą płacić więcej, by ich zatrudnić lub zatrzymać.
Paul Samuelson i Robert Solow szybko przełożyli tę zależność płacowo-bezrobociową na związek między inflacją cen a bezrobociem - bo wyższe płace zazwyczaj przekładają się na wyższe koszty produkcji, a te na wyższe ceny. W latach 60. krzywa Phillipsa stała się fundamentem polityki makroekonomicznej: rządy mogły, zdawało się, wybrać punkt na tej krzywej - np. zaakceptować trochę wyższą inflację w zamian za niższe bezrobocie.
Stagflacja lat 70. - krzywa, która przestała działać
Dwa kryzysy naftowe jako szok podażowy
Złota era krzywej Phillipsa skończyła się brutalnie w latach 70. Kryzysy naftowe 1973 i 1979 roku wywołały jednoczesny wzrost inflacji i bezrobocia - zjawisko nazwane stagflacją, które według klasycznej krzywej Phillipsa nie powinno mieć miejsca. Ekonomiści musieli wrócić do tablicy kreślarskiej.
Milton Friedman i Edmund Phelps niezależnie od siebie zaproponowali rozwiązanie tej zagadki jeszcze przed kryzysem, w 1968 roku - ich teoria okazała się prorocza. Argumentowali, że krzywa Phillipsa działa tylko w krótkim okresie, gdy pracownicy i firmy nie zdążyli jeszcze skorygować swoich oczekiwań inflacyjnych. W długim okresie, gdy oczekiwania dogonią rzeczywistość, bezrobocie wraca do swojego naturalnego poziomu niezależnie od inflacji.
NAIRU - naturalna stopa bezrobocia nieprzyspieszająca inflacji
Friedman i Phelps wprowadzili koncepcję NAIRU (Non-Accelerating Inflation Rate of Unemployment) - poziomu bezrobocia, przy którym inflacja jest stabilna, nie rośnie i nie spada. Próba sztucznego sprowadzenia bezrobocia poniżej NAIRU przez ekspansję monetarną przynosi tylko tymczasowy efekt, a potem wywołuje przyspieszającą inflację bez trwałego obniżenia bezrobocia - bo pracownicy w końcu zauważają, że ich realne (nie nominalne) wynagrodzenia nie wzrosły.
Racjonalne oczekiwania Roberta Lucasa
Robert Lucas rozwinął koncepcję oczekiwań inflacyjnych, argumentując, że podmioty gospodarcze racjonalnie przewidują skutki polityki monetarnej, antycypując decyzje banku centralnego zamiast reagować na nie z opóźnieniem. Krytyka Lucasa podważyła wiele wcześniejszych modeli makroekonomicznych, które zakładały mechaniczną, niezmienną reakcję gospodarki na politykę publiczną, niezależną od tego, czy podmioty przewidują tę politykę.
Krzywa Phillipsa rozszerzona o oczekiwania
Zmodyfikowana, „oczekiwaniowa" krzywa Phillipsa zakłada, że inflacja zależy nie tylko od bezrobocia, ale też od oczekiwań inflacyjnych uczestników gospodarki. Jeśli firmy i pracownicy oczekują wysokiej inflacji w przyszłości, z góry wkalkulowują ją w ceny i żądania płacowe - co samo w sobie tworzy presję inflacyjną, niezależnie od bieżącego poziomu bezrobocia. Ten mechanizm samosprawdzającej się przepowiedni jest jednym z powodów, dla których wiarygodność banku centralnego w utrzymaniu niskiej inflacji jest tak cenna - dobrze zakotwiczone oczekiwania ułatwiają walkę z inflacją bez konieczności drastycznego podnoszenia stóp.
Zobacz też: System bankowy i polityka monetarna - jak NBP kontroluje inflację?
Płaska krzywa Phillipsa - zagadka ostatnich dekad
Od lat 90. ekonomiści obserwują w gospodarkach rozwiniętych zjawisko „spłaszczenia" krzywej Phillipsa - zmiany bezrobocia przestały silnie wpływać na inflację. Stany Zjednoczone notowały w 2019 roku bezrobocie poniżej 4 procent przy uporczywie niskiej inflacji, co dekady wcześniej uznano by za niemożliwe. Ekonomiści proponują kilka wyjaśnień: globalizacja i konkurencja z importem ograniczają siłę przetargową pracowników, słabnące związki zawodowe redukują presję płacową, a dobrze zakotwiczone oczekiwania inflacyjne (efekt wiarygodnych banków centralnych) tłumią reakcję cen na wahania rynku pracy.
Globalizacja jako tłumik presji płacowej
Gdy firma krajowa rozważa podniesienie cen w odpowiedzi na rosnące koszty pracy, musi liczyć się z konkurencją zagranicznych producentów, którzy nie podlegają tym samym napięciom na lokalnym rynku pracy. Ta konkurencyjna presja ograniczająca przenoszenie kosztów na ceny jest jednym z czynników wskazywanych jako przyczyna spłaszczenia krzywej w gospodarkach silnie zintegrowanych z handlem międzynarodowym.
Krzywa Phillipsa w gospodarkach wschodzących
W gospodarkach wschodzących, w tym w Polsce w okresie transformacji, zależność między bezrobociem a inflacją bywała znacznie silniejsza i bardziej zmienna niż w stabilnych gospodarkach rozwiniętych. Szybkie zmiany strukturalne, otwieranie rynków i wahania kursu walutowego komplikowały klasyczną analizę krzywej Phillipsa, wymagając od decydentów większej elastyczności i ostrożności w interpretacji bieżących danych z rynku pracy.
Implikacje dla polityki banku centralnego
Krzywa Phillipsa - nawet w spłaszczonej, mniej przewidywalnej formie - wciąż jest częścią modeli wykorzystywanych przez banki centralne do prognozowania inflacji i decyzji o stopach procentowych. Rada Polityki Pieniężnej, podejmując decyzję o stopach, musi oceniać, jak bardzo „napięty" jest rynek pracy i czy niskie bezrobocie generuje presję płacową przekładającą się na ceny. Płaska krzywa Phillipsa komplikuje to zadanie - oznacza, że bank centralny ma mniejszą pewność co do tego, jak duża zmiana stóp procentowych jest potrzebna, by osiągnąć cel inflacyjny.
Krzywa Phillipsa - od pewności do pokory analitycznej
Historia krzywej Phillipsa to historia ewolucji myślenia ekonomicznego: od entuzjastycznego przyjęcia prostej zależności, przez jej empiryczne obalenie w latach 70., po dzisiejsze, znacznie bardziej subtelne rozumienie relacji między rynkiem pracy a inflacją. Żadny prosty model makroekonomiczny nie jest wieczny - gospodarki zmieniają się, instytucje ewoluują, a struktury rynku pracy są inne niż pół wieku temu. To lekcja epistemologicznej pokory ważna dla każdego, kto chce rozumieć debaty o polityce monetarnej, nie tylko dla zawodowych ekonomistów.