Rynek doskonale koordynuje działania milionów podmiotów - ale ma swoje słabości. Jedną z najważniejszych jest niezdolność do uwzględnienia skutków, które transakcje wywierają na osoby trzecie. Efekty zewnętrzne, zidentyfikowane przez ekonomistę Arthura Pigou, to jedno z fundamentalnych uzasadnień interwencji państwa w gospodarkę.
Czym są efekty zewnętrzne?
Efekt zewnętrzny (eksternalność) pojawia się wtedy, gdy działalność jednego podmiotu wpływa na dobrobyt innego podmiotu bez odzwierciedlenia w cenie rynkowej. Cena ropy naftowej uwzględnia koszty wydobycia, rafinacji i transportu - ale nie uwzględnia kosztów emisji CO₂, degradacji środowiska i zdrowotnych skutków smogu, które ponoszą wszyscy. Właśnie dlatego z perspektywy społecznej nafty używamy za dużo, a jej cena rynkowa jest zbyt niska.
Efekty zewnętrzne mogą być negatywne (koszty ponoszone przez innych) lub pozytywne (korzyści, za które inni nie płacą). W obydwu przypadkach rynek prowadzi do nieefektywnej alokacji zasobów: przy negatywnych eksternalitach produkujemy za dużo, przy pozytywnych - za mało. To jedna z klasycznych form zawodności rynku.
Negatywne efekty zewnętrzne - przykłady i skala problemu
Zanieczyszczenie powietrza to podręcznikowy przykład negatywnej eksternalności. Fabryka emitująca pyły zawieszone internalizuje koszty energii, pracy i surowców, lecz eksternalizuje koszty zdrowotne na całą okoliczną populację. Koszty te - hospitalizacje, utracona produktywność, skrócone życie - są realne i wymierne, ale nie wchodzą w rachunek ekonomiczny producenta.
Korki drogowe jako eksternalność infrastrukturalna
Mniej oczywistym, lecz równie dotkliwym przykładem jest kongestia drogowa. Każdy kierowca wjeżdżający na zatłoczone miasto spowalnia wszystkich pozostałych uczestników ruchu - generuje eksternalność, za którą nie płaci. Koszty społeczne kongestii w dużych polskich miastach szacowane są w miliardach złotych rocznie w formie straconego czasu, spalonego paliwa i zanieczyszczeń. Opłaty za wjazd do centrum (congestion pricing) to typowy instrument korygujący tę eksternalność.
Pozytywne efekty zewnętrzne - gdy rynek produkuje za mało
Szczepionki i odporność zbiorowa jako pozytywna eksternalność
Szczepionki i odporność zbiorowa jako pozytywna eksternalność
Pozytywne eksternalności są mniej intuicyjne, lecz równie ważne. Szczepionka chroni nie tylko zaszczepionych, ale też osoby z nimi przebywające - buduje odporność zbiorową (herd immunity). Firma inwestująca w badania i rozwój generuje wiedzę, z której korzystają inni przedsiębiorcy i naukowcy. Absolwent wyższej uczelni staje się bardziej produktywnym pracownikiem, podatnikiem i obywatelem - czego indywidualna decyzja o podjęciu studiów nie uwzględnia w pełni.
W każdym z tych przypadków prywatna korzyść z działania jest niższa niż korzyść społeczna. Rynek dostarcza zatem takich dóbr w niewystarczającej ilości: zbyt mało szczepień, zbyt mało B+R, zbyt mało edukacji - z perspektywy społecznie optymalnej alokacji.
Zobacz też: Teoria gier - jak dylemat więźnia tłumaczy problemy z koordynacją działań zbiorowych?
Podatek Pigou - internalizacja kosztów zewnętrznych
Arthur Cecil Pigou w dziele The Economics of Welfare (1920) zaproponował eleganckie rozwiązanie: jeśli rynek nie wycenia eksternalności, niech to zrobi podatek. Podatek Pigou nakłada na producenta kosztu odpowiadającego dokładnie szkodzie wyrządzonej osobom trzecim, „internalizując" tym samym eksternalność. Po opodatkowaniu producent działa tak, jakby uwzględniał pełny koszt społeczny swojej działalności.
Jak wycenić szkodę środowiskową - ekonomia środowiska w praktyce?
Jak wycenić szkodę środowiskową - ekonomia środowiska w praktyce?
W praktyce podatek Pigou jest trudny do precyzyjnego ustalenia - jak wycenić koszt jednej tony CO₂? Jak uwzględnić zróżnicowanie lokalne, czasowe i zdrowotne? Imperfect as it is, a Pigouvian tax is better than no tax - nawet przybliżona wycena eksternalności jest lepsza od jej ignorowania, co potwierdzają liczne badania empiryczne.
System handlu emisjami ETS - rynkowa odpowiedź na eksternalności klimatyczne
Europejski System Handlu Emisjami (ETS) wprowadza alternatywne podejście: zamiast ustalać cenę emisji CO₂, ustala ich ilość i pozwala rynkowi wycenić prawo do emisji. Firmy otrzymują lub kupują uprawnienia do emisji i mogą nimi handlować. Te, które redukują emisje poniżej limitu, sprzedają nadwyżki tym, którym redukcja jest droższa. Wynik: ogólna ilość emisji jest ograniczona, a redukcja odbywa się tam, gdzie jest najtańsza.
ETS to jedna z najambitniejszych prób internalizacji eksternalności klimatycznej w historii. Ekonomiści spierają się, czy jest wystarczająco efektywny, jednak jego istnienie pokazuje, że zasady Pigou - choć sformułowane ponad sto lat temu - są do dziś punktem odniesienia dla polityki środowiskowej.
Twierdzenie Coase'a - gdy prawa własności wystarczą
Kiedy Coase, kiedy Pigou - od czego zależy wybór instrumentu?
Kiedy Coase, kiedy Pigou - od czego zależy wybór instrumentu?
Ronald Coase zaproponował w 1960 roku alternatywne podejście: jeśli prawa własności są dobrze zdefiniowane, a koszty transakcyjne niskie, strony mogą same negocjować rozwiązanie eksternalności bez interwencji państwa. Właściciel rzeki i właściciel fabryki je zanieczyszczającej mogą dojść do porozumienia (zapłata za ograniczenie emisji lub odszkodowanie za szkody) - pod warunkiem, że koszty negocjacji są niskie.
Problem polega na tym, że przy rozproszonych eksternalitach (smog dotyka miliony osób, nie jedną) koszty transakcyjne są astronomiczne. Dlatego twierdzenie Coase'a ma ograniczone zastosowanie praktyczne - ale jest ważne intelektualnie, bo pokazuje, że efektywność może być osiągnięta różnymi drogami. Zrozumienie eksternalności jest też kluczem do analizy zjawisk opisanych w artykule o psychologicznych aspektach decyzji finansowych - bo zarówno eksternalności, jak i błędy behawioralne prowadzą do suboptimalnych wyników rynkowych.
Efekty zewnętrzne - niewidoczne koszty, które wszyscy płacimy
Eksternalności są wszędzie - w każdym dymie z komina, w każdej innowacji, w każdej szczepionce i w każdym korku drogowym. Ich identyfikacja i wycena to jedno z najtrudniejszych, a zarazem najważniejszych zadań ekonomii. Bez zrozumienia eksternalności nie można ocenić sensowności żadnej polityki środowiskowej, zdrowotnej ani innowacyjnej. Wiedza o mechanizmach rynkowych i ich ograniczeniach pomaga też lepiej rozumieć strategiczne decyzje firm opisywane przez teorię gier.